Budapeszteński kamieniołom

W trakcie WOŚP-u zaoferowałem na licytację przechadzkę po Budapeszcie z Jeżem Węgierski, którą wylicytował Adam, jeden z wielkich bohaterów wydarzenia. Po konsultacjach zdecydowaliśmy się na podziemia Kőbányi, coś zarazem słabo znanego oraz industrialnego, tak jak sobie Adam tego zażyczył.

Wejść tam można tylko z przewodnikiem, grupowo. Na skutek szeregu perypetii dopiero niedawno udało się nam tam w końcu trafić.

Zwiedzanie odbywa się w środy wieczorem. Przed 19 przy wejściu do jakiegoś zakładu przy ulicy Bánya, czyli Kopalnianej, zebrała się grupa około 30-40 osób. Przeszliśmy kawałek ulicy do wejścia gdzie okazało się, że ktoś zmienił kłódkę i musimy zejść pod ziemię inną drogą. Tak dowiedzieliśmy się pierwszego faktu na temat piwnic: formalnie ich właścicielem jest samorząd, faktycznie jednak nikt się nimi za bardzo nie zajmuje.

Wejście, tędy się nie udało

Zeszliśmy na dół wąskimi schodami koło willi Drehera, która mieści się na terenie zakładu. Na dole od razu znaleźliśmy się w wielkim korytarzu o wysokości kilkunastu metrów.

Widać mój cień

Ruszyliśmy za naszym przewodnikiem, który co jakiś czas stawał i opowiadał nam o piwnicach i całej historii dzielnicy.

Przewodnik pokazuje plan piwnic

Kőbánya to po węgiersku kamieniołom. Choć dzielnica tak się nazywa pierwotnie był to region winny. Zbocza znajdującej się tam Starej Góry (Óhegy) pokryte były winnicami. Wino tu wytwarzane podobno było na tyle dobre, że zdarzało się, że gorszy produkt sprzedawano we Wiedniu jako „kőbáński”, taka była to marka.

A niekiedy coś na iPadzie

W połowie dziewiętnastego wieku w Kőbányi pojawił się przemysł. Winiarze patrzyli na to krzywym okiem, ale ich protesty na nic się nie zdały. Władze miasta usunęły początkowe ograniczenia dla budowy zakładów przemysłowych, epidemia filoksery zadała winiarstwu ostateczny cios.

Na górze widać ślady odłupywania bloków kamiennych
Te daty pisane wysoko na stropie oznaczają kolejne kontrole stabilności piwnic prowadzone regularnie przez fachowców górniczych.

Pewnego razu część wyrobiska zapadła się. Całość równo obsunęła się, winnica leżąca nad piwnicą po prostu znajdowała się parę metrów niżej jak gdyby nic się nie stało. Efekt obsunięcia był mocno odczuwalny pod ziemią: podmuch wybijał drzwi, szyby, rzucił o ścianę wóz zaprzężony wołami.

Wydobywając kamień zwykle zostawiano ściany nośne, w tym jednym miejscu zdecydowano się na filary, przez co trzeba było potem wzmacniać strop

Ważną gałęzią przemysłu były kamieniołomy. Wydobywano tu łatwo dostępny wapień, którego używano do budowy dynamicznie rozwijającego się wówczas miasta. Powstałe piwnice przyciągnęły piwowarów, którzy zobaczyli w nich idealne środowisko do produkcji piwa. W czasach, gdy nie istniały przemysłowe lodówki pomieszczenia o stałej i niskiej temperaturze były specjalnie cenne.

11 stopni
Zabytki przemysłowe
W piwnicach były kiedyś studnie dla pozyskiwania wody do produkcji piwa. Brak konserwacji doprowadził do tego, że część pomieszczeń znalazła się pod wodą.

Wydobycie kamienia kontynuowano jeszcze przez jakiś czas tworząc regularną siatkę korytarzy z odnogami aż w końcu tańsza cegła wyparła kamień jako materiał budowlany. Pod koniec wojny przeniesiono tam produkcję lotniczą ze zbombardowanych zakładów na Csepelu.

Powstały tam wówczas schrony z filtrowaniem powietrza. Nie wiele wiadomo o tym komu i jak służyły. Niedawno zagrały w filmie pt. A vizsga (Egzamin), o którym pisałem kiedyś tu. A trakcie przechadzki obejrzeliśmy odpowiedni fragment filmu.

Filtry

Koniec socjalizmu przyniósł też koniec wykorzystywania piwnic. W tej chwili służą one jedynie celom turystycznym, czasami odbywają się tam wyścigi rowerowe. Samorząd szuka pomysłów na wykorzystanie podziemi, którą są dla niego ciężarem.

Tak tak, to wielki piec wykorzystywany w procesie wytwarzania pailinki w fabryce likierów
Górnicze Zakłady Budowy Szybów

Sam dzielnica leżąca nad podziemiami długo była synonimem nędzy. Ulice były niebrukowane, ciemne i niebezpieczne, a warunki mieszkaniowe fatalne. To właśnie tu oraz w Budafok mieściły się jaskinie, w których aż do lat 50-tych mieszkali ludzie. Mieszkańcy cierpieli z powodu szeregu chorób, pracownicy kamieniołomu z powodu pylicy, dzieci krzywicy, wszyscy gruźlicy.

Przechadzka trwała trzy godziny. Na końcu mogliśmy obejrzeć willę Drehera, słynnego założyciela browaru do dziś produkującego nazwane od niego piwo. Ten pałacyk przemysłowca czeka na remont, ale i w obecnym stanie urzeka swoim urokiem. Dziś można wynajmować go na imprezy.

Każdy z pieców w willi jest inny
Klasycystyczny fronton budynku

Organizator Levente Somogyi to pasjonat historii miasta. Przechadzkę prowadził nad wyraz kompetentnie, widać było, że wkłada w to swoją duszę. Poza podziemiami Kőbányi prowadzi też wycieczki po bunkrach Csepelu. Człowiek wart jest polecenia, więcej informacji można znaleźć tu [HU].

Levente Somogyi
Przygotowany przez niego plan przechadzki
Tenże sam plan odwzorowany na powierzchni

W trakcie przechadzki tłumaczyłem Adamowi to, co nam mówił Levente. Pomyślałem czy nie warto byłoby zorganizować przechadzki z tłumaczeniem na polski dla tutejszych Polaków. Jeśliby wypaliła można by spróbować polskich wersji innych przechadzek, jest ich w mieście masa (zobacz tu czy też tu). Czyż nie byłby to piękny projekt dla jakiegoś nowo wybranego mniejszościowego samorządu polskiego?

Spanie w jaskini

Od kiedy obejrzałem w Indexie wideo przedstawiające wycieczkę niebieskim szlakiem w górach Bukowych w ramach której (w zimie!) uczestnicy spali w jaskini wiedziałem, że to coś co sam chciałbym zrobić. Udało się to w zeszły weekend. Fakt, że nie było to spanie zimowe, ale po tej wprawce już sobie ostrzymy zęby na powtórkę w jakiś zimowy weekend.

Do jakini ruszyliśmy z Szilvásvarad. Szliśmy zielonym szlakiem, który przez jakieś trzy kilometry prowadził piękną doliną Szalajka. Nie oferuje ona wiele dzikiej natury bo pełna jest turystycznych atrakcji typu kioski z pamiątkami, bufety, wybetonowane stawy itp.

Dalej jednak zrobiło się ciekawiej. Droga prowadziła przez, tak, bukowy las. Spotkaliśmy stado złożone z ośmiu dzików, które zauważywszy nas w panice uciekły. W jazie na stawie zauważyliśmy popielicę, którą widziałem (lekka przesada, mignęła tylko) pierwszy raz w życiu. Było też parę ciekawych owadów i kwiatów.

Maleńka żabka – było ich w jednym miejscu masa
Dzwonki leśne
Torzyśniad kasztanówka – kolega ustalił nazwę tej ćmy wrzucając jej zdjęcie na grupę w facebooku, która się specjalizuje w identyfikacji owadów, odpowiedź zwykle przychodzi w parę minut. Zdjęcie kolegi anonimowo ofiarowane temu blogowi.
Oset. Zdjęcie kolegi anonimowo ofiarowane temu blogowi.
Owadzia chuć w wykonaniu Chrysochus asclepiadeus (nie ma polskiej nazwy). Zdjęcie kolegi anonimowo ofiarowane temu blogowi.
Las bukowy
Las iglasty

W sumie nie nudziliśmy się po drodze tym bardziej, że nieco pobłądziliśmy. Odpowiadało za to głównie lekko nonszalanckie podejście to ustalania jak dalej iść: raz iPhone kolegi, raz mapa. Przy okazji znów doświadczyłem frustracji, która mnie tu często ogarnia gdy korzystam z map turystycznych z powodu niejasnego oznaczania szlaków. Z Polski pamiętam pasek w danym kolorze wijący się na mapie tak jak idzie droga, tu sprawy są bardziej skomplikowane. Zaznaczona jest droga z literą oznaczającą dany szlak albo albo też kolorowym symbolem szlaku, nie jest łatwo to szybko odcyfrować.

Szlaki oznaczone literami
Szlaki oznaczone symbolami

Do jaskini dotarliśmy o dziewiątej wieczorem. Trzeba wiedzieć, że nie da się jej zarezerwować a miejsca nie ma tam zbyt wiele, więc gdyby była pełna czekałaby nas noc pod gwiazdami (albo chmurami bo zapowiadali deszcz) lub też musielibyśmy przejść do położonego dwa kilometry dalej domku przyrodników, gdzie moglibyśmy się przespać na ganku.

Domek Őr-Kő z widoczną werandą, nasz noclegowy plan B (dotarliśmy tam następnego dnia)

Zbliżamy się, kolega mówi: nie słychać głosów, dobrze, nikogo nie ma. Ulga. Aż tu nagle widzimy w lesie czołówki, czyli jednak ktoś tam jest. Nerwy. Nie – to taśmy odblaskowa na drzewach. Podchodzimy, widać już wejście, nikogo nie ma – hura! Nagle drzwi do jaskini (ma takie – zaraz więcej szczegółów na jej temat) i pojawia się głowa, czyli jednak ktoś jest. Oj. Pytamy, ilu ich tam jest, okazuje się, że to samotna dziewczyna (uff), która nie cieszy się z naszego przybycia i akurat próbuje zasnąć.

Jak wspomnialem, jaskinia jest nieduża. Spać tam może jakieś 6-8 osób (nas było pięcioro). Ma drzwi, do spania zrobione są nary z desek. Jest w niej piec, komin wychodzi na zewnątrz. Powietrze jest trochę stęchłe, jak to bywa w piwnicach.

Jaskinia! na górze widać komin, a na prawo przygotowany chrust
W środku, półka z różnymi przydatnymi rzeczami. w niebieskim i w białym worku śmieci, które potem zniesiemy ze sobą.
Piecyk akurat obstawiony plecakami
Nary przy wejściu
Nary naprzeciw wejścia, tu spaliśmy. plastik na suficie pewnie chroni przed kapiącą wodą.

Rozpaliliśmy małe ognisko z zrobiliśmy sobie kolację z liofilizowanych dań z Decathlonu (między innymi takie) oraz herbaty. Kiedy jedliśmy mysz nadgryzła drożdżówki w torebce, które kolega położył na kamieniu.

Noc była piękna i gwiazdzista. Widziałem sowę, która przeleciała z gałęzi na gałąź – kolejne zaliczone zwierzę.

Następnego dnia po śniadaniu ruszyliśmy niebieskim szlakiem w stronę Bélapátfalva. Droga tym razem prowadziła głównie w dół. Po drodze mieliśmy piękny punkt widokowy a także żołnierskie groby, ciekawostka dla Polaków, nie partyzanckie do czego jesteśmy przyzwyczajeni ale niemieckie otaczane czymś w rodzaju kultu.

Punkt widokowy
Sam widok
Napis na krzyżu przy grobie mówiący o „bohaterskiej śmierci” poległych
Grób z hełmem

W międzyczasie zmoczył nas coraz mocniej padający deszcz tak więc gdy już dotarliśmy do miasteczka (Bélapátfalva to wbrew nazwie nie wieś) z prawdziwą przyjemnością weszliśmy coś zjeść i rozgrzać się do restauracji o nazwie Szomjás csuka czyli Spragniony szczupak.

Góry w chmurach
Deszcz na wodzie
Niebo w deszczu

Wracając jednak do jaskini: to fascynujące miejsce ponieważ jest w pełni samorządna. Nie ma właścicieli, nie ma zarządzających (stąd nasze nerwy czy będzie w niej ktoś: nie ma jak tam zarezerwować miejsca). Jej wyposażenie jest dziełem anonimowych miłośników turystyki. A w środku czekały na nas opał (żeby nie trzeba było szukać kiedy akurat jest ciemno albo mokro), zapałki, świeczki, piła, łopata, apteczka a nawet kilka konserw. Zauważyłem też parę butów w dobrym stanie: potrzeba ci to sobie weź. Niestety, były tam też dwa worki ze śmieciami, które na pewno zostawił ktoś przekonany, że wyrzuci je potem sprzątaczka, która jakoś się nie pojawiła. Zamiast niej wzięliśmy je ze sobą my i po dziesięciu kilometrach niesienia wyrzuciliśmy je do pierwszego kosza na śmieci.

Nie widziałem jeszcze tak oddolnie zorganizowanego miejsca na Węgrzech. Choćby z tego powodu warto się tam wybrać.

Stacja Bélapátfalva-Cementownia
Wielkomiejskie graffiti
Pomnik króla Beli IV, który nadał miejscowości prawa miejskie

Tatabányański turul

Ile razy bym nie przejeżdzał autostradą M1 koło Tatabánya nieodmiennie intrygował mnie panujący nad okolicą z wielkiej skały koło drogi turul. Jego spiżowa, widoczna jest z daleka rzeźba ciekawiła mnie sama w sobie nie mówiąc już o symbolice, której jest potężnym nosicielem. W końcu, w pewien weekend zorganizowaliśmy małą wycieczkę by sobie tego turula, tyle razy widzianego z autostrady, zobaczyć raz z bliska i nie przejazdem.

Turul – widać na lewo na skale koło autostrady

Tatabányański turul jest wielki i to jest dominujące wrażenie kiedy ogląda się go z bliska. Rozpiętość jego skrzydeł to niemal 15 metrów, jest to największe wyobrażenie ptaka w Europie. Miecz trzymany w szponach obok otwartego dzioba nadaje mu wyraz drapieżności. Korona oznacza jego specjalny status. Rzeźbę postawiono tam w 1907 roku z okazji węgierskiego millenium. Jej autorem był Gyula Donáth.

Turul z bliska z przodu …

… z tyłu …

… i z profilu

Według kroniki Simona Kézai to właśnie pod Tatabányią wojska wodza Árpáda pokonały słowiańskiego władcę Światopułka (tyle na temat pokojowego zajęcia pustej kotliny Karpackiej).

Obok turula znajduje się piękna jaskinia Szelim z widokiem na autostradę. Na podstawie wykopalisk wiadomo, że zamieszkiwali ją już pierwotni ludzie. W czasach tureckich kryli się tam okoliczni mieszkańcy, gdy odkryli ich Turcy spalili ich w jaskini.

Jaskinia

i panoramiczny widok z jaskini

Na skałach obok znajduje się kilka odcinków, rzadkiej na Węgrzech, via ferrata.

Talblica informacyjna na temat via ferrata

Wracając do turula, sam turul to bohater legendy dotyczącej narodzin wodza Álmosa: jego matkę miał zapłodnić ptak o kształcie jastrzębia bądź też sokoła, czemu Álmos zawdzięczał swoją wyjątkowość.

Druga legenda związana z turulem łączy się z kluczowym w węgierskiej mitologii „zajęciem ojczyzny”. Gdy Węgrzy jeszcze żyli w legendarnej Lewedii ich bydła zaatakowały orły. Daremną walkę z nimi wspomógł dopiero turul, który przepędził ptaki. Potem przewodził Węgrom w ich drodze na teren przyszłego państwa węgierskiego. Pojawiał się rano, znikał wieczorem dając znak, że tu akurat mają Węgrzy rozbić obozowisko. Kiedy znikł na dobre Węgrzy byli na miejscu.

Podstawą tej legendy może być fakt, że Węgrzy dotarli do krańców terenów zamieszkałych przez raroga zwyczajnego z rodziny sokołowatych.

Choć turul był symbolem chętnie używanym przez zarówno Węgrów jak i awarów i hunów to jego dość powszechne pomniki zostały postawione w ciągu ostatnich stu-stu dwudziestu lat. Turule stawiano chętnie na granicach ówczesnych Węgier by strzegły stamtąd kraju. Po Trianonie szereg z nich usunęły nowe władze. Obecnie turul, podobnie do innych elementów symboliki węgierskiej, został w dużej mierze przejęty przez skrajną prawicę.

Turulów jest do dzisiaj sporo w całym kraju, warto je sobie wyszukiwać – sam ostatnio wypatrzyłem jednego w Suboticy.

Widziałem Polskę z Węgier

Tak, tak, jest takie miejsce na Węgrzech, z którego widać Polskę. Ale nie uprzedzajmy faktów.

W długi weekend marcowy (piętnastego to tu święto narodowe) postanowiliśmy z Chłopakiem udać się do Börzsöny. Te niskie góry położone na północ od Budapesztu po “peszteńskiej stronie” dotykają zakola Dunaju oferując pełen urok bezpretensjonalnego węgierskiego pogórza.

By ubić dwa wróble jednym kamieniem postanowiliśmy tym razem zamiast ponętnej trasy z kolejką wąskotorową (Király rét) wybrać niebieski szlak.

Niebieski szlak to na Węgrzech w sferach turystycznych rzecz kultowa. Nie jest to zwykły szlak, nazywa się Országos kék túra czyli Krajowy szlak niebieski, prowadzi przez całe północne Węgry i ma długość 1128 kilometrów. Powstał w 1938 roku, w 1996 roku dodano do niego trasę na południu Węgier tworząc w ten sposób Niebieski Krąg.

Dla każdego turysty marzeniem jest przejście całego szlaku, w 2015 roku udało się to 231 osobom, co stanowi rekord wszech czasów.

Na temat szlaku powstał w 1979 roku kultowy serial telewizyjny pt. Másfélmillió lépés Magyarországon (Półtora miliona kroków po Węgrzech). Jego twórcy ze znanym działaczem turystycznym Pálem Rockenbauerem na czele przeszli przez cały szlak kręcąc po drodze materiał przedstawiający trasę. W 2011 jego remake-a pt. Másfélmillió lépés Magyarországon – 32 év múlva (Półtora miliona kroków po Węgrzech – 32 lat później) zrobił skrajnie prawicowy dziennikarz Zsolt Bayer, jednak ten serial nie był daleko tak popularny jak jego poprzednik.

Ale do rzeczy. W naszym wypadku nie było mowy o 1128 kilometrach ale tylko o 40 na trasie od Nagymaros nad Dunajem do Nógrádu z noclegiem w schronisku na Nagy Hideg Hegy czyli Wielkiej Zimnej Górze (w Börzsöny jest zawsze 6-8 stopni chłodniej niż w okolicy).

Wyprawa udała się wspaniale. Poniżej parę zdjęć, tam też wyjaśnienie skąd widać tam Polskę. 

Börzsöny z góry jak wielkie zwierzę, aż by się chciało pogłaskać

Tabliczki ze szlakami. Na nizinach odległość podaje się w kilometrach, w górach w godzinach lub minutach, w Börzsöny, będącym takim kompromisem między niziną a góąrami, jednocześnie w kilometrach i w czasie

zakoleDunaju

Zakole Dunaju widziane z wieży Juliana niedaleko od Nagymaros (by zobaczyć szczegóły warto powiększyć zdjęcie)

Niepozorna ta wieża ale panoramę daje 360 stopni

Przez większość trasy szlak jest wyznaczony przesadnie starannie, na tym zdjęciu widać go jednocześnie na trzech drzewach

Przyroda w Börzsöny – stare buki

Przyroda w Börzsöny – bukowy las

Przyroda w Börzsöny – żabi skrzek

Przyroda w Börzsöny – przebiśniegi, była ich masa, w niektórych miejscach był też, co rzadsze o tej porze roku, śnieg

Przyroda w Börzsöny – struś. Koło jednej z baz turystycznych powstaje małe zoo a w nim strusie. W przeciwieństwie do saren, które też widzieliśmy, nie mógł uciec i tak dałem mu radę zrobić zdjęcie

Po drodze w miejscach gdzie poruszały się maszyny pracujące przy wyrębie lasu było sporo błota

Szczyt Nagy Hideg Hegy – w przeciwieństwie do dachu Węgier tu samochodem wjechać się nie da.

Źródło Havanna, jedne z 350 w Börzsöny. Nazwano je tak w latach 1970-tych, zapewne  na cześć zjazdu młodzieży na Kubie, które miał wówczas tam miejsce.

Grób czyjegoś psa, zapewne często tu bywał

Krajowy szlak niebieski oraz Niebieski krąg

Kawałek szlaku, który przeszliśmy – tak szczegółowe informacje można było znaleźć po drodze

I na koniec miejsce, z którego widać Polskę: wieża geodezyjna i widokowa na górze Csóványos

Wieża z bliska, prowadzą na nią 133 stopnie.

Z góry rozpościerają się takie widoki (by zobaczyć szczegóły warto powiększyć zdjęcie). Na końcu horyzontu przy dobrej pogodzie widać Tatry. My też je widzieliśmy ale mój aparat już nie bardzo więc na zdjęciu ich rozpoznać nie można. Organizacjom polonijnym poddaję pomysł: może warto organizować wycieczki na Csóványos by popatrzeć sobie na Polskę?

Koniec trasy – Nógrád, widać zamek.

Jezus z Tarcalu (8.5m)

Ośmioipółmetrowa figura Jezusa z Tarcalu zwróciła na siebie uwagę wymiarami. Czegoś takiego (tak wielkiego) dotąd na Węgrzech nie było.

widok z przodu

widok z boku

Figurę sprezentował tej leżącej w tokajskim regionie wiosce lokalny przedsiębiorca branży kamieniarskiej Attila Petró. Nic o jego motywacji czy też pochodzeniu figury nie udało mi się znaleźć. Wieś prezent przyjęła i postawiła go na wzgórzu na zboczu góry Tokaj na miejscu gdzie poprzednio stała gigantyczna butelka reklamujące ten najbardziej znany produkt regionu (takich butelek jest zresztą w okolicy parę i nikt ich nie lubi). Figura dzięki swojemu położeniu jest dobrze widoczna z daleka.

widok z daleka

butelkaTarcal

kiedyś stała tu butelka, też dobrze widoczna z daleka

Jezus (autorstwa rzeźbiarza z sąsiedniego Szerencsu Sándora Szabó) szybko stał się lokalną atrakcją. Wielu odwiedza Tarcal po prostu by go zobaczyć i na drodze prowadzącej do figury ciągle można spotkać auta i ludzi. Samorząd właśnie kończy budować sieć asfaltowanych dróżek wokół niej.

Chociaż Jezus z Tarcalu wykonany jest z solidnego kamienia, czym przewyższa swojego siatkobetonowego świebodzinskiego odpowiednika to jednak wymiarami się do niego nie umywa bo Jezus świebodziński jest trzy razy większy. Ustawiłem je obok siebie, na zdjęciu razem wyglądalyby tak.

SwiebodzinTarcal

Coraz więcej Polaków odwiedza region tokajski, zwłaszcza w lecie, warto wiedzieć o takiej nowej atrakcji turystycznej. Nie jestem pewien na ile ta zamiana butelki na Jezusa odzwierciedla wewnętrzną przemianę tarczalan ale zewnętrznie wieś się na pewno zmieniła.

Rzadsze, niż restauracje indyjskie

Rzadsze na Węgrzech, niż restauracje indyjskie: co to jest? Ano smażalnie świeżych ryb. Podkreślam, świeżych, bo smażalni mrożonych morszczuków (hekk) jest tu sporo. Nieco to zadziwiające bo przecież na Węgrzech wody jest dużo, ryb teoretycznie też ale jak chce się zjeść świeżą, tutejszą rybę to się wydaje, że się człowiek znajduje w jakimś afrykańskim pustynnym, odciętym od morza i rzek, państewku.

A ja odkryłem taką smażalnię świeżych ryb, mieści się w miejscowości Timár nad Cisą. Człowiek, który ją prowadzi jest też rybakiem, na dowód łódka z jego nazwiskiem stoi przycumowana do pomostu przy smażalni.

Timar

tu się zamawia

Timar

a tu – z widokiem na Cisę – je

Klimaty bardzo cisańskie. Topole, brunatna woda, gliniaste brzegi. Jadłospis nieskomplikowany: smażone karpie, leszcze, sumy i sandacze – no i frytki. Podawane jest to z ogórkami konserwowymi oraz chlebem. Jak się poprosi jest i ketchup. Je się rękoma, które potem można umyć w zlewie na ścianie budynku ubikacji.

Timar

jadłospis: keszeg – leszcz, ponty – karp, harcsa – sum, süllő – sandacz

Timar

pani niesie kolejne zamówienie

Timar

nieco sztuki

Miejsce jest popularne, czekaliśmy z dwadzieścia minut zanim usmażyło się nasze zamówienie. Jak się dowiedzieliśmy sandacze trzeba zamawiać z góry przez telefon, z pozostałymi rybami natomiast nie ma kłopotu.

Przyznam, że poza Timárem nie znam ani jednego miejsca na Węgrzech gdzie można by zjeść świeżą rybę od rybaka. Jak ktoś zna niech poda namiary w komentarzach. Dzięki!

Timar

łódki nad Cisą

Timar

można jeść i na wodzie

Timar

tak to wygląda z poziomu wody

Timar

niezły widok na górę Tokaj

Timar

bonus: pisklaki z gniazda, które ptaki zbudowały sobie pod dachem smażalni. widać, że, w przeciwieństwie do ryb, czują się tam bezpiecznie

zapomnij o burgerach, oto nadchodzą bakeringi

Pojawienie się bakeringów wywałało falę zachwytów. Taki Index napisał “Nowe szaleństwo fastfoodowe jest węgierskim wynalazkiem”. I tak dalej.

Jest to zrozumiałe bo bakeringi są faktycznie nowatorskie. Kształt mają bagelów i są nadziewane. Kupić je można z jednego z trzech funkcjonujących wózków ulicznych: w kształcie tramwaju, autobusu i trolejbusu. Wyglądają słodko, jak się to tutaj mówi, cukier. A w dodatku położenie wózków można śledzić w internecie dzięki aplikacji Endomendo.

Parę dni temu natknąłem się na dwa takie wózki w siódmej dzielnicy (tam na razie mają pozwolenie na poruszanie się) na kultowej ulicy Kazinczy. Dużo radości, fotki, chichy-śmichy, zakupy. Nabyłem dwa bakeringi, jeden z szynką i czymś-tam-jeszcze, drugi z serem feta i suszonymi pomidorami. Zjedliśmy je sobie z Chłopakiem w domu. Wyglądały nieźle, smakowały też niekiepsko. Koszt 300 forintów jest dostępny. Wygląda na to, że narodziła się nam nowa świecka tradycja, turystów w Budapeszcie zachęcam: obok langoszy spróbujcie sobie też bakeringa.

Bakering Budapest

bakeringowy tramwaj – z pałąkiem!

Bakering Budapest

Same bakeringi, zwracam uwagę nad odmienną teksturę i rodzaj nasionek na wierzchu

Bakering Budapest

Jakaś pani wybiera sobie bakeringi a sympatyczny sprzedawca udziela jej informacji i rad, światła natomiast, nie zważając na dzień, ostro dają

Bakering Budapest

A oto bakeringowy autobus i jego kierowca

Bakering Budapest

Bakering na Bolesławcu, lepiej się tu można im przyjrzeć

Bakering Budapest

Mapa ze strony projektu pokazująca gdzie akurat znajduję się bakeringowy autobusik

Na dachu Węgier i inne historyjki górskie z nizinnego kraju

1

Na Mont Blanc się wspina, na Rysy się wchodzi, na Kékes się wjeżdza samochodem. Ta najwyższa góra Węgier (1014 mnpm) leży w niskich, malowniczych górach Mátra. Sam szczyt podwyższony jest wieżą przekaźnika telewizyjnego, na którą z kolei można wjechać sobie windą.

Kékes

Szczyt Węgier

Kékes

Wieża na szczycie

Kékes

Wieża widziana z wieży

Na górze mieści się bar z kolekcją miniaturowych buteleczek z różnymi alkoholami. Znalazłem wśród nich buteleczki polskie.

Kékes

Buteleczki (fragment)

W zimie na Kékes można jeździć na nartach, działa tutaj wyciąg.

Niesamowity na Kékesu jest pomnik motocyklistów, którzy zginęli na drogach. Ma postać kamienia z tabliczką, ludzie dodają wstęgi, znicze, pamiątki po konkretnych motocyklistach, np. hełm.

Kékes

Pomnik

Kékes

i tablica pamiątkowa

Pomnik powstał on z inicjatywy fundacji MOTAMOT oraz Zjednoczenia Motocyklistów z Hatvan w 2008 roku. Każdego lata w ostatnią sobotę sierpnia odbywa się tam zjazd motocyklistów ku pamięci ich nieżyjących już kolegów.

2

Dobogókő oznaczać może zarówno kamienne podium jak i bijący kamień. Na to położone pomiędzy Budapesztem a Esztergomem w górach Pilis wzniesienie o wysokości 700 metrów również można wjechać samochodem. Ruch jest spory bo poza tym, że to popularny ośrodek turystyki pieszej oraz położona najbliżej Budapesztu trasa narciarska mieścić się tu ma również jedna z czakr ziemi. Tak, tutaj – według niektórych – bije właśnie serce naszej planet (bijący kamień). Przebywając tu można się ładować energią (ezoterycy własnymi słowami wyjaśniając to – po węgiersku – tu, na YT jest też o tym filmik) oraz doznać uzdrowienia. Według obiegowych opinii naszą węgierską czakrę miał chwalić sam Dalaj Lama, ale niektóre autorytatywne źródło temu zaprzeczają tak więc pewności tutaj nie ma (zainteresowanych głębiej tematem odsyłam do węgierskiej wikipedii).

Z tego powodu góry Pilis mają być świętymi górami. Kto panuje nad tymi górami posiada władzę i moc, stąd też zakusy różnych mniej lub bardziej tajnych sił by podporządkować sobie Węgry. Węgry jako centrum świata, o które zmagają się ciemne moce to kwintescencja megalomanii węgierskiej (ironicznie się uśmiechających odsyłam natychmiast do czakry na Wawelu, wynocha tam się ładować jak nie potraficie docenić mocy Dobogókő).

Przyjechaliśmy tutaj z Chłopakiem obejrzeć sobie to miejsce a także przejść się do pobliskiej dramatycznie malowniczej trasy przez Rám Szakadék, ale o tym zaraz.

Już sam dojazd do Dobogókő powala. Szosa wiła się przez las wznosząc się do góry. Sama miejscowość powitała nas tłumem samochodów – główna ulica zablokowana była kolejką aut do parkingu – oraz dymem spod kociołków stojących przed leżącymi przy drodze restauracjami i schroniskami turystycznymi.

Zatrzymaliśmy się przezd schroniskiem barona Loránda Eötvösa, które jest jednym z najstarszych takich obiektów na Węgrzech. Dymiło tam apetycznie chyba z osiem kociołków a nich zupa rybacka, fasolowa i różne gulasze.

DBK_schronisko

Same schronisko

DBK_kociolki

i kociołki przed nim

Stamtąd ruszał szereg szlaków turystycznych, wybraliśmy na początek szlak Thirringa lub Turula. Nazwę bierze ze kształtu trasy na mapie: przypomina ona właśnie owego mitycznego ptaka.

DBK_szlak_turul

Widać turula? Jest nad Dobogókő

W internecie przedtem znalazłem opis szlaku podany przez miejscową fundację, która organizuje wspólne przejścia. Tamtędy mieli przechadzać się królowie przed koronacją by dostać energii pomagającaj im potem w rządzeniu ludem.

„Wejście do Świętego Lasu następuje w PEŁNEJ CISZY Z UWAGĄ ZWRÓCONĄ DO WEWNĄTRZ. Z jednej strony robimy tak z szacunku dla naszych przodków, z drugiej by skupić się na „głosie serca”. (…) Teraz jesteśmy w nadzwyczajnej sytuacji. Dzięki przodkom idąc tą drogą doznajemy wprowadzenia w siłę światła i miłości” podaje opis trasy na stronie.

Niektórzy zdają się to brać dosłownie. Idąc z Chłopakiem napotkaliśmy rodzinę, ojciec miał znaczek nacjonalistycznej partii A Haza Nem Eladó (Ojczyzna Nie Jest Na Sprzedaż), która promuje wszystko co węgierskie, wyglądali, jakby się ładowali energią.

DBK_krolestwa

Rozochocony turysta napisał „Z bogiem za ojczyznę, niech żyje królestwo węgierskie” Rákoczi

Już samo wejście na szlak zrobiło na nas wrażenie. Drewniana brama a na niej napis Taltos Iskola czyli nie mniej nie więcej jak Szkoła Szamanów. W tej sytuacji inne teksty rowaszem specjalnie już nas nie poruszyły.

DBK_szkola_szamanow

Szkoła szamanów, w dwóch alfabetach rzecz jasna

DBK_lawka

Miłość Naszych Matki Boga i Ojca żyje w nas, z boku znów napisz „Szkoła szamanów” – co na to teologia chrześcijańska?

Niedaleko potrójny krzyż z napisem – jednym tchem: „Trasa Turula szamanów, Trasa Wniębowzięcia Najświętszej Maryi Panny”.

DBK_krzyz

Wkrótce pierwsze odkrycie: kamień z tekstem rowaszem oraz herbem Árpádów a na drzewku obok sporo wstążek, w tym i trikolor węgierski. Wygląda to jak zwyczaj buddyjski.

DBK_kamien

Sama trasa urocza. Długość 2,5 kilometra, czyli przyjemny godzinny spacer. Leśne widoki cudowne, co raz jakaś skała, stosunkowo sporo tablic upamiętniających ważne postacie węgierskiego ruchu turystycznego. Tu i ówdzie oszałamiająca panorama z Dunajem w tle.

DBK_sciezka1

Jest ładnie

DBK_widok_w_lesie

pięknie

DBK_skala

górsko (na skale swoją drogą widać tablicę dla uczczenia jednego z pionierów turystyki węgierskiej)

DBK_widok_Dunaj

dech zapierająco – widać nawet Dunaj

Na końcu trasy trafiamy na mały ośrodek kultu maryjnego. To Matka Boska głuchych dowiem się później. Po prawej stronie parę obrazków niby to maryjnych ale jakoś chyba bardziej buddyjskich. W powietrzu zapach indyjskich kadzidełek. A wszystko w pełnej harmonii.

DBK_kult2

Normalna kapliczka

DBK_.kult1

tylko te niepokojące detale

Tu w Dobogókő można doświadczyć nie tyle nadprzyrodzonej mocy ale jak silne jest na Węgrzech myślenie przedchrześcijańskie – pogańskie. Synkretyzm religijny jest dość zdumiewający. Cały ten pogański sztafaż zlewa się gładko z retoryką narodową i to może dlatego nie słyszy się specjalnie krytycznych głosów nacjonalistycznych z reguły kościołów chrześcijańskich pod adresem tych różnych Turuli i szamanów. Gdzież tu im do polskiej wrażliwości na zgubny wpływ Harry Pottera! Jedynym przypadkiem krytyki prawęgierskiego pogaństwa, o którym wiem dotyczył świątyni w Veröce, której poświęcenia odmówili biskupi z powodu witrażu z Turulem.

W porównaniu z Polską to węgierskie pogaństwo uderza. Tutaj więcej się wie o historii przedchrześcijańskiej i węgierska tożsamość nie jest tak silnie oparta o chrześcijaństwo jak w przypadku Polski gdzie ani nie ma informacji o czasach przedchrześcijańskich ani ich świadomości, ani tym bardziej poczucia głębszych niż chrześcijańskie korzeni.

Przechadzkę zakończyliśmy obiadem z kociołka przed schroniskiem. Było pysznie. Przy okazji podziwiałem czyjąś smykałkę do biznesu: sala restauracyjna w schronisku jest nieduża a tu zamiast normalnych w takich sytuacji godzinnych kolejek do stolika i frustracji na ławkach pod gołym niebiem jadła sobie spokojnie masa ludzi. Zapłaciwszy w kasie za wybrane jedzenie odbierało się je, w zasadzie bez czekania, od jednej z trzech zaganianych osób obsługujących kociołki – i wszyscy byli szczęśliwi i zadowoleni.

3

Z Dobogókő ruszyliśmy do Rám Szakadék (dosłownie przepaść Rám). Trasa przez Rám Szakadék prowadzi wąwozem wymytym przez strumień. Jest malownicza – ogromnie popularna, może dlatego, że w okolicach Budapesztu trudno o inną równie intensywny i piękny szlak górski.

DBK_ram1

Na początku jest tak

DBK_ram2

a później i tak

Jest też niebezpieczna o czym ostrzegają gęsto rozstawione tablice. Wskazane jest wchodzenie w górę strumienia a nie w dół, nie wolno zbaczać ze szlaku. Nie jest to puste gadanie: w listopadzie zeszłego roku zginął tu strażak ratujący turystę, który, zszełdszy z trasy, spadł i skręcił sobie nogę.

DBK_ram_pomnik_strazaka

pomnik strażaka, który tu zginął

Sama trasa nie jest długa, przejście nią zajmuje 30-40 minut. W wąwozie są metalowe poręcze, niekiedy trzeba wspinać się po drabinach obok niedużych wodospadów.

DBK_ram3

Najlepsze momenty

Kto lubi chodzić po górach musi tutaj trafić.

lepsze niż Balaton

Oczywiście jezioro Cisa (Tisza-tó). Niedawno je odwiedziłem i nie dość, że do dziś chodzę z głową pełną wrażeń stamtąd to w dodatku wszyscy, z którymi o nim rozmawiałem podzielają moją opinię.

jezioro Cisa

Jezioro jest spore (127 kilometrów kwadratowych – dla porównania, Balaton ma ich 594) i bardzo nowe: powstało w wyniku spiętrzenia Cisy w okolicach Kisköre w roku 1973. Utworzono je dla zapobiegania powodziom oraz irygacji w rolnictwie.

Stworzenie jeziora było w pewnym stopniu odtworzeniem stanu pierwotnego. Bo kiedyś wielka niecka kotliny Panońskiej była w dużej części pokryta mokradłami i  osuszenie kraju było gigantycznym przedsięwzięciem drugiej połowy XIX wieku. Operacja się udała, rzeki grzecznie płyną wyprostowanymi korytami, nieużywane zakola rzeki ją rajem dla wędkarzy, powodzie są katastrofą przytrafiającą się czasami a nie codziennością, co umożliwiło rozwój rolnictwa. Przyroda też, rzecz jasna, zauważyła zmiany, o tym więcej za chwilę.

panoramaKisTisza

Mała Cisa przepływająca przez jezioro – duży rozmiar po otwarciu w osobnym oknie

Nad jeziorem byliśmy w hotelu położonym między Poroszló i Tiszafüred, to teren parku narodowego Hortobágy, w którego innej części byłem już wcześniej (też było świetnie – wpisy tu, tu i tu). Nie całe jezioro to taka cicha idylla jak tu, w innej części można pływać na skuterach wodnych, są tam plaże i jest generalnie głośniej. Tutaj jednak, jak się człowiek oddali od drogi i toru kolejowego, które przecinają jezioro w połowie, poza nawoływaniem ptaków słychać czasem terkotanie silniczków łódek rybackich.

jezioro Cisa

mosty kratownicowe

Nad jeziorem Cisa w głównej roli jest przyroda. Jest tu masa ptaków do oglądania – ponad 300 gatunków. Koniec października, kiedy byliśmy to okres przelotów żurawi. Poszliśmy oglądać je wieczorem jak zapadają na sen na polu. Dowiedzieliśmy się jak są czujne: dwieście lat temu, kiedy żyły na rozciągających się tu mokradłach służyły jako strażnicy domostw. Istniał wówczas osobny zawód żurawnika. Żurawnicy zajmowali się oswajaniem żurawi – podobno przywabiając młode osobniki przy pomocy kawałków chleba nasączonego palinką. Zawód wymarł wraz ze zniknięciem żurawi.

jezioro Cisa

takie widoki  czekają oglądających żurawie

żurawi wieczorny harmider

tiszato10C

cały czas nad głową, zdjęcie Chłopaka

I jeszcze jedna ciekawostka dotycząca tych ptaków. Ich zakrzywione pióra spod lewego skrzydła („lewe pióra”) były nieodzowną ozdobą kapelusza pastuchów z Hortobágy. Tylko one się nadawały bo tylko one noszone z lewej strony odpowiednio opadały w tym. Każdy szanujący się pastuch musiał mieć takie pióro, słyszałem o wypadku, kiedy za takie pióro dano całą krowę (wiele się różnili od obecnych nastolatków, które MUSZĄ mieć najnowszego iPhona?)

kapelusz csikosa z lewym piórkiem, źródło strona Gyuli Mihalkó

Tyle żurawie. Inne zwierzę, które było ale go już nie ma to bieługa. Ta ryba dochodząca w wadze do 600 kilogramów żyła kiedyś i na Węgrzech. Pływała w Dunaju i w morzu Czarnym: w trakcie swego życia potrzebuje zarówno środowiska słodkowodnego jak i morza. Przestała się pojawiać kiedy rzeki poprzegradzano progami. Bieluga daje jeden z rodzajów kawioru.

Bieługę widzieliśmy w, jak to chętnie się tu podreśla, największym w Europie akwarium słodkowodnym usytuowanym w Poroszló. Otwarte trochę ponad rok miejsce wciąż lśni nowością. Poza samym akwarium, gdzie poza rybami można sobie obejrzeć karmienie wydr, są tam też żaby, węże i jaszczurki. Akwarium ma też część pod gołym niebem.

tiszato11C

bieługa, zdjęcie Chłopaka

Stąd też ruszają stateczki na trzcinowisko, gdzie można sobie pochodzić po drewnianych chodnikach o popodglądać ptaki. Tu i ówdzie stoją tablice informacyjne i tak dowiedziałem się, że jednym z najlepiej upierzonych ptaków jest łabądź. Ma nie mniej niż dwanaście tysięcy piór.

jezioro Cisa

stateczek wiozący turystów na trzcinowisko, z tyłu widać charakterystyczną wieżę akwarium

jezioro Cisa

domek do obserwacji ptaków

tiszato9C

są tam nie tylko ptaki

Najlepsze są jednak wycieczki łódką z GPS-sem. Wynajmuje się pięcioosobową płaskodenną łódką z motorkiem, wybiera trasę na GPS-ie i jazda! Bez GPS-su można by się łatwo zgubić w trzcinach mimo tu i ówdzie stojących w wodzie drogowskazów.  Było przepięknie choć podobno najlepiej jest wybrać się w połowie lipca bo wówczas najintensywniejsze jest ptasie życie i pisklęta są na tyle duże, że zaczynają opuszczać gniazda i można je zobaczyć.

jezioro Cisa

drogowskazy wodne

jezioro Cisa

w ciasnych szuwarach

IMG_0022

każdy ma dwanaście tysięcy piór, zdjęcie Chłopaka

Można też jeździć nad brzegami jeziora rowerami. Jest wyspa przygód w małpim gajem (nie dotarliśmy tym razem). Jest pewno i wiele innych rzeczy, których póki co nie odkryliśmy.

No i są ryby. Łatwo kupić świeże ryby, wszędzie można je zjeść. Podawane są też na więcej sposobów niż oklepana rybna święta trójca zupy rybackiej, ryby panierowanej czy też paprykarza. Nie na darmo na tych terenach nawet chłopi jadali kiedyś żaby, coś z tych tradycji do dziś pozostało.

Czemu jezioro jest lepsze od Balatonu? Bo tu jest więcej do robienia niż nad Balatonem, nad którym wybór ogranicza się w zasadzie do kąpieli, żeglowania – jak ktoś umie – i ewentualnie turystyki winnej. Bo samego Balatonu, na ile by piękny nie był, nie widać niemal spod warstw tandetnych domków letniskowych, budek sprzedających tandetę i smażone morszczuki, betonu i kąpiących się.  Bo Balaton tak „ucywilizowano”, że aż człowiek podejrzewa, że pływające po jeziorze parę łabędzi jest na etacie samorządu. Kiedyś sytuacja na pewno się poprawi ale póki co zawsze jest jezioro Cisa.

jezioro Cisa

jest cudownie

Post opublikowany również na stronie Blogerzy ze świata.

najbardziej polskie zwierzę w Budapeszcie

W niedzielę poszliśmy zobaczyć najbardziej polskie zwierzę w Budapeszcie. O co chodzi? O żubra (no, może niektórzy białoruscy aktywiści powiedzą, że zwierzę jest białoruskie, pewnie jest i polskie i białoruskie). Żubr, a raczej dwa żubry, żyją sobie od ponad roku w vadaspark w Budakeszi na granicy Budapesztu.

Wyjaśnienie: vadaspark to rodzaj zoo, w którym są zwierzęta występujące lokalnie czyli raczej sarny a nie zebry, niedźwiedzie a nie lwy no i żubry a nie bizony.

Żubry były super. Podchodziły do ogrodzenia bardzo zainteresowane zbliżającymi się ludźmi. Można je sobie było z bliska obejrzeć i obfotografować. Widziałem je pierwszy raz w życiu więc przeżycie tym większe.

vadaspark Budakeszi

vadaspark Budakeszi

Przewodniczka powiedziała nam, że mimo swojej poczciwości żubry są niebezpieczne. Obok rysi i niedźwiedzi są jedynymi zwierzętami, do których zagrody nie wolno wchodzić personelowi. Chodzi o to, że przy swojej masie mogą one niechcący zgnieść człowieka.

vadaspark Budakeszi

Zabiegi o przysłanie żubrów trwały ponad rok. Białowieski Park Narodowy starannie sprawdzał czy zwierzęta będą tu miałe odpowiednie warunki. Gdyby samiec i samica, które tu przekazali się rozmnożyły potomstwo wróci do Polski w celu dalszego krzyżowania i rozmnażania w ramach programu odbudowy populacji żubrów.

zubrBols

Sponsor, powyżej las, poniżej żubr

Swoją drogą, żubry żyły kiedyś na Węgrzech. Ostatnią sztukę w Kotlinie Karpackiej upolowano w 1814 roku w Siedmiogrodzie. Może kiedyś i tu wrócą?

Wycieczkę do żubrów zawdzięczamy stowarzyszeniu Polonia Nova. Ta zdecydowanie najciekawsza organizacja polonijna organizuje szereg projektów od uniwerytetu otwartego (z indeksami!) po amatorski teatr, gry miejskie, dyktando, akcję sadzenia drzew, szereg wydarzeń kulturalnych a także … comiesięczne partyjki skrabli. Ich relacja z wycieczki tu. Dziękujemy!

A sam vadaspark w Budakeszi to świetne miejsce na wycieczki. Miejsce pięknie jest położone, można sobie z bliska zobaczyć zwierzęta, których często wogóle nie widujemy, dla dzieci jest małpi gaj, bajeczne jest miejsce do palenia ognisk. Na miejscu jest też restauracja. Sam na pewno jeszcze kiedyś tam wrócę.

wilkBudakeszi

inne zwierzęta: wilki (zdjęcie Chłopaka)

vadaspark Budakeszi

inne zwierzęta: daniel (zdjęcie Chłopaka)

vadaspark Budakeszi

inne zwierzęta: rodzina dzicza (zdjęcie Chłopaka)

vadaspark Budakeszi

inne zwierzęta: macierzyństwo a la mangalica

vadaspark Budakeszi

inne zwierzęta: orzeł z bliska, brzydal nieco